Vào lúc mà thị trường ảm đạm, ngay cả các công ty có kết quả kinh doanh khả quan nhất cũng thất bại trong việc tìm kiếm đối tác chiến lược.
Tháng 2/2008, HĐQT Công ty cổ phần và đầu tư xây lắp Chương Dương (mã giao dịch chứng khoán CDC) vẫn đưa ra Đại hội cổ đông xin phê duyệt phương án phát hành cổ phiếu mới tăng vốn điều lệ từ 36 tỷ đồng lên 100 tỷ đồng trong năm nay. Theo phương án này, CDC sẽ phát hành cổ phiếu thưởng cho cổ đông hiện hữu với tỷ lệ 2:1, phát hành quyền mua với giá ưu đãi 20.000 đồng/cổ phiếu theo tỷ lệ 2:1, phát hành 620.000 cổ phiếu cho cổ đông chiến lược và đấu giá ra công chúng 2 triệu cổ phiếu.
Với kế hoạch lợi nhuận trước thuế là 33 tỷ đồng trên vốn điều lệ 36 tỷ đồng, ở vào thời điểm đó, CDC vẫn khá tự tin về kế hoạch phát hành. Nhưng đến lúc này, theo thông tin từ HĐQT, kế hoạch phát hành cổ phiếu qua hình thức đấu giá công khai với giá khởi điểm bằng 70% giá bình quân 5 phiên giao dịch trước ngày đấu giá sẽ phải hủy bỏ. Việc phát hành cho cổ đông chiến lược cũng gặp khó khăn. Chỉ có kế hoạch phát hành cho cổ đông hiện hữu là được giữ nguyên theo cam kết.
Không riêng gì CDC gặp khó khăn trong phát hành cổ phiếu mới. Phương án phát hành cho cổ đông chiến lược của Công ty đầu tư và thương mại DIC Intraco (DIC) cũng không thực hiện được vào phút cuối. Sau khi các đối tác đã đăng ký khối lượng mua vượt quá khối lượng cổ phiếu công ty bán thì giá cổ phiếu DIC trên thị trường giảm quá sâu. Nếu theo quy chế chào bán bằng giá bình quân của 5 phiên giao dịch trước ngày chốt danh sách chào bán, giảm 20% thì DIC chỉ bán được với giá khoảng 18.000 đồng/cổ phiếu. Mức giá này chỉ bằng một nửa so với mức giá kỳ vọng khi công ty lên kế hoạch chào bán cổ phiếu. Vậy là HĐQT DIC quyết định không bán cổ phiếu nữa mà tiếp tục thương lượng để vay vốn ngân hàng và dùng lợi nhuận 6 tháng đầu năm để bù đắp cho khoản vốn đầu tư dự án còn thiếu.
Khi thị trường đi xuống, cổ đông chiến lược của nhiều công ty đã bỏ chạy. Theo một chuyên gia kinh tế, phần lớn các đối tác chiến lược của các doanh nghiệp Việt Nam thời gian qua mua cổ phiếu vì mục đích thương mại là chính. Phương thức xác định giá bán chủ yếu là thấp hơn giá thị trường khoảng 20%, thay vì đánh giá đầy đủ các yếu tố của doanh nghiệp để định giá. Vì thế khi giá cổ phiếu giảm xuống, mức giá bán này không đủ đảm bảo lợi ích thương mại nên nhiều cổ đông chiến lược rút lui mặc dù đã có thỏa thuận mua từ trước khi doanh nghiệp công bố phương án phát hành. Theo một chuyên gia chứng khoán thì, nếu muốn trở thành đối tác chiến lược thực sự của doanh nghiệp, người ta không chấp nhận mức giá quá cao.
Nhìn lại đa số các trường hợp bán cổ phiếu cho đối tác chiến lược thời gian qua, rất ít đối tác đáp ứng được tiêu chí đối tác chiến lược trong lĩnh vực phân phối, cung cấp nguyên liệu hay đổi mới công nghệ. Các doanh nghiệp đa phần đều thích ai trả giá cao nhất là bán. Vì thế, ở các doanh nghiệp này không có sự gia tăng giá trị doanh nghiệp nhờ đối tác chiến lược. Chỉ có sự gia tăng chút ít do thặng dư vốn cổ phần lớn. Nhưng giá trị này nhanh chóng mất đi khi một số doanh nghiệp đem thặng dư vốn phát hành cổ phiếu mới đầu tư tài chính ngắn hạn vì mục đích thương mại. Ngay phương án phát hành cổ phiếu cho cổ đông hiện hữu mà nhiều doanh nghiệp áp dụng cũng ẩn chứa nhiều rủi ro. Chẳng hạn việc xác định giá bán cổ phiếu cho cổ đông của STB trước đây. Cổ đông hiện hữu cứ sở hữu 1 cổ phiếu thì được quyền mua thêm 1 cổ phiếu mới với giá 15.000 đồng cộng với nhận 12% cổ tức bằng tiền mặt. Như vậy giá STB sau khi chốt quyền vào khoảng 23.000 đồng/cổ phiếu. Một mức giá không đảm bảo được khoảng cách an toàn so với giá thị trường. Nếu có một đối thủ làm giá, bán ra một lương cổ phiếu lớn để giảm thị giá STB trước ngày chốt quyền thì phương án phát hành huy động vốn của STB sẽ bị đổ bể. Bài học này đã diễn ra ở thị trường nước ngoài và khó có thể diễn ra ở thị trường Việt Nam với doanh nghiệp quy mô vốn lớn như STB, song các doanh nghiệp nhỏ có thể gặp phải tình huống này nếu có một đối thủ mạnh về tài chính muốn làm doanh nghiệp suy yếu.
Bài học phát hành cổ phiếu cho cổ đông chiến lược không thành công trong năm nay khiến nhiều doanh nghiệp sẽ phải điều chỉnh kế hoạch phát hành đã được đại hội cổ đông thông qua theo chiều hướng chuyên nghiệp hơn, thể hiện ở chỗ có sự tư vấn của các tổ chức tư vấn tài chính, bảo lãnh phát hành chuyên nghiệp.
Xác định giá bán cổ phiếu là bao nhiêu để bán được không chỉ là bài học với doanh nghiệp nhà nước lớn cổ phần hóa như Vietcombank mà là kinh nghiệm với cả các doanh nghiệp tư nhân quy mô vừa và nhỏ.